تعليقات فصل چهارم [ تعليقه 1 ] ( 1 ) حكيم كبير قدّوسى خواجه نصير الدين طوسى كه از خرّيطان و فحول كم نظير عرصه‌ى علوم عقلى است ، در اين زمينه مىگويد : حرمان خلق از امام و علت غيبت او ، چون معلوم است كه از جهت خداى سبحانه نباشد و از جهت [ خود ] امام عليه السّلام [ نيز ] نبود ، پس لابد از جهت رعيّت بود و تا آن علت زايل نشود ، ظاهر نگردد ؛ چه بعد از ازاحت علت و كشف حقيقت ، حجت خداى را باشد بر خلق ، نه خلق را بر وى . استبعاد از درازاى عمر حضرت مهدى عليه السّلام نمودن ، چون امكانش معلوم است و از غير او ، متّفق ، جهل محض بود . « 1 » نيز فيلسوف ، رياضىدان ، هيوى ، مورّخ و فرهنگ‌شناس بزرگ ايرانى ، ابو ريحان بيرونى ( متولد 362 ه ) كه از محققان برجسته‌ى عالم اسلام است « 2 » ، در اين زمينه سخنى دارد نغز و شنيدنى كه به ذكر آن مىپردازيم : برخى از نادانان حشويّه و دهريان سبكسر ، طول عمرى را كه درباره‌ى مردمان گذشته گفته مىشود . . . انكار كرده‌اند . همچنين اين امر را كه گذشتگان داراى پيكرهايى عظيم بوده‌اند ، نادرست پنداشته‌اند ، و به قياس مردمى كه در عصر خود مىبيند ، طول عمر و بزرگى جثه‌ى برخى از پيشينيان را ، بيرون از دايره‌ى امكان و داخل در محالات دانسته‌اند . . . اينان سخنان منجمان را به درستى در نيافته‌اند و بر خلاف مبانى صحيح تأثير نجوم در عالم طبيعت ، استدلال كرده‌اند . . . . بنابراين ، دليلى كه دهريان از گفته‌ى منجمان آوردند ، درست نيست . زيرا دانشمندان نجوم ، طول عمر را ممتنع نمىدانند ، بلكه مطابق اقوال و آراى آنان كه نقل شد ، آن را امرى

--> ( 1 ) . فصول خواجه نصير الدين طوسى / ص 38 / انتشارات دانشگاه تهران . ( 2 ) . وى تنها هفده اثر مستقل در باب « مردم‌شناسى » و « فرهنگ‌شناسى » شبه قاره‌ى هند از خود به جاى گذارده است . ر . ك : ماللهند / ترجمه‌ى اكبر داناسرشت / مقدمه‌ى مترجم / صص 9 - 10 / انتشارات امير كبير / چاپ سوم / 1363 شمسى .